Vochtproblemen in de fundering: oorzaken, herkenning en aanpak

Zie je vochtplekken onderaan de muren of een vochtige vloer, dan denk je al snel aan de fundering. Ondergrondse muren staan voortdurend in contact met de vochtige aarde, schrijft het Steunpunt Duurzaam Bouwen. Zit er geen waterkerende laag in de muur, dan kan dat vocht omhoog trekken. Toch komt niet elk vocht aan de muurvoet uit de grond. Op deze pagina lees je hoe vocht vanuit de grond in een woning komt, hoe je het herkent, welke andere oorzaken Buildwise noemt en welke aanpak de bronnen beschrijven.

Hoe vocht vanuit de grond in de muren trekt

Bouwmaterialen die in contact staan met water of met vochtige grond nemen volgens Buildwise vocht op door capillariteit. Hoe ernstig dat is, hangt af van de porositeit, de poriënverdeling, de mogelijkheden om te drogen en het zoutgehalte. Het verschijnsel komt volgens Buildwise voor bij zowat alle soorten traditioneel metselwerk dat rechtstreeks in contact staat met de grond, zelfs bij breuksteen of blokken van weinig poreuze materialen zoals hardsteen. Het vocht migreert dan via de voegen.

Om dat te vermijden wordt volgens het Steunpunt onderaan in de muren een vochtmembraan ingemetseld dat hoger zit dan het maaiveld, het grondniveau buiten. Je herkent dat membraan doorgaans aan de buitenkant van de muur als een laag roofing ter hoogte van een voeg. In woningen van voor 1950 ontbreken zulke waterkerende lagen, en ook na 1950 werden volgens het Steunpunt veel gebouwen zonder waterkerende laag opgetrokken, of werd ze verkeerd geplaatst. Een membraan in de buitenmuur alleen volstaat niet: ook alle binnenmuren met ondergronds metselwerk hebben er een nodig.

In zijn artikel over kelderrenovatie schrijft Buildwise dat oude ingegraven constructies uit metselwerk, zoals kelders, gewoonlijk gebouwd werden op capillaire funderingen, bijvoorbeeld van steenpuin, zonder membraan tegen capillair stijgvocht. Lees ook alles over opstijgend vocht.

Hoe herken je opstijgend grondvocht?

Opstijgend vocht doet zich volgens de Woningpas van de Vlaamse overheid vaker voor bij oude gebouwen. De Woningpas noemt onder meer deze waarnemingen die kunnen wijzen op opstijgend grondvocht:

• een vochtige muurvoet tot maximaal ongeveer 1,20 meter hoogte;
• witachtige zouten op de muren;
• behang en afwerking die loskomen aan de muurvoeten;
• vochtschade die zich niet beperkt tot één muur, maar bij de meeste muren voorkomt, zowel binnen- als buitenmuren;
• pleisterwerk dat enkel aan de muurvoet loskomt en hol klinkt als je erop klopt;
• beschadigde mortel en baksteen, enkel aan de muurvoet.

De restauratiegids van Buildwise noemt voor opstijgend grondvocht in metselwerk een maximumhoogte van gewoonlijk 0,8 tot 1,2 meter. Het vocht kan volgens Buildwise hoger stijgen als de zoutconcentratie in het metselwerk groot is, of als bitumineuze lagen, compacte cementpleisters of waterdichte folies de verdamping bemoeilijken. Een cementbepleistering, vezelcementplaten of een lambrisering onderaan de muren van een oud huis duidt volgens Buildwise dikwijls op opstijgend grondvocht. Zo'n cementlaag tot ongeveer 1,20 meter verwijder je volgens de Woningpas beter niet. Wordt de muur behandeld tegen opstijgend grondvocht, dan wordt de muurafwerking volgens Buildwise meestal wel verwijderd tot ongeveer 0,40 of 0,50 meter boven de grootste stijghoogte: vóór de behandeling als het gebouw dan niet bewoond wordt, anders pas als het metselwerk voldoende gedroogd is.

Niet elk vocht aan de muurvoet komt uit de grond

Opstijgend grondvocht komt volgens Buildwise vaak samen voor met andere vochtoorzaken, en verschillende oorzaken kunnen gelijkaardige schade geven. Zelfs als de oorzaak duidelijk lijkt, is het volgens Buildwise nodig om alle mogelijke vochtoorzaken te overlopen. Als voorbeelden van toevallige vochtoorzaken noemt Buildwise:

• Spatwater tegen de onderkant van de muren. Dat is volgens Buildwise vaak moeilijk te onderscheiden van opstijgend grondvocht, omdat de zichtbare gevolgen gelijkaardig zijn. Het komt vooral voor als goten en regenwaterafvoeren ontbreken. Bij muren langs de straat kunnen met het spatwater soms ook dooizouten in het metselwerk terechtkomen.
• Verkeerd hellende terrassen en voetpaden rond de woning, waardoor er waterplassen tegen de muren ontstaan.
• Lekken in ingewerkte leidingen. Die veroorzaken volgens Buildwise maar een beperkt aantal vochtproblemen en zijn meestal gemakkelijk te herkennen. Lees ook vocht in de muur door lekkage.
• Een overbrugd membraan, bijvoorbeeld door bouwafval in de spouw, door voegwerk of binnenpleisterwerk, of doordat het vloerpeil verhoogd werd tot boven het membraan.

Ook bouwvocht kan zich als opstijgend vocht voordoen: wordt een nieuwe dekvloer rechtstreeks tegen bestaand metselwerk gelegd, dan kan het vocht uit die natte dekvloer in de muur opstijgen. Buildwise benadrukt dat behandelingen tegen opstijgend grondvocht enkel een oplossing zijn als er echt sprake is van opstijgend grondvocht, en niet bij elk vochtprobleem aan de muurvoet, zoals pleisterbruggen, hygroscopische zouten of overbruggingen in spouwen. Een grondige vochtdiagnose is volgens Buildwise dus steeds onontbeerlijk.

Vocht in en onder de vloer

Grondvocht trekt niet alleen in muren op. Volgens de Woningpas kan opstijgend vocht ook schade veroorzaken aan poreuze, steenachtige vloeren die in aanraking komen met een vochtige ondergrond, als er geen waterdichting is. Die schade is volgens de Woningpas veel moeilijker vast te stellen, omdat de vloerafwerking meestal beter bestand is tegen vocht.

Bij bestaande vloeren op volle grond is er volgens het Steunpunt vaak geen waterkerende laag in de vloer. Bij een renovatie raadt het Steunpunt aan een waterkerende laag onder de draagvloer te plaatsen die aansluit op het vochtmembraan in de muur. Bij een vloer op volle grond moet dat membraan in de muur aan de binnenkant boven het niveau van de afgewerkte vloer zitten, meestal verborgen achter de plint. Een kruipkelder is volgens het Steunpunt een zeer vochtige ruimte: daar kan een folie op de bodem een groot deel van het vocht stoppen, of een laag schelpen van minstens 30 centimeter dik. Meer daarover lees je in optrekkend vocht in de vloer en vocht in de kruipruimte.

Hoe wordt de oorzaak vastgesteld?

Buildwise beschrijft een vooronderzoek met visuele waarnemingen en metingen. Elektrische vochtmeters zijn eenvoudig en snel en kunnen gebruikt worden voor een eerste benadering, maar zouten aan het oppervlak geven volgens Buildwise hoge meetwaarden, zelfs bij droog metselwerk. Wie het vochtgehalte nauwkeurig wil kennen, neemt monsters en weegt ze vóór en na droging, of meet met de carbidefles. Lees ook hoe een carbidmeting werkt.

Voor een eerste benadering en bij gebrek aan andere gegevens geeft Buildwise deze richtwaarden. Ze zijn gebaseerd op praktijkervaring en gelden voor de meest voorkomende materialen met een gemiddelde porositeit:

Welke aanpak beschrijven de bronnen?

Gaat het om opstijgend grondvocht, dan wordt volgens Buildwise over de hele muurdoorsnede een horizontale sperlaag gemaakt. Dat kan door een waterdicht materiaal in het metselwerk aan te brengen, zoals een folie of een plaat, of door het metselwerk te injecteren. Een waterdicht materiaal kan bij renovatie volgens Buildwise alleen onder bepaalde voorwaarden: de techniek is ongeschikt voor dikke muren, onstabiel metselwerk, muren van breuksteen en spouwmuren. Het Steunpunt omschrijft het zo: de muren onderaan laten injecteren met een vochtwerend product of ze meter per meter onderkappen om een vochtmembraan te plaatsen, een klus voor een vakman. De sperlaag komt volgens Buildwise zo laag mogelijk boven de grond die tegen het metselwerk ligt én boven de afgewerkte binnenvloer. Welke techniek past, lees je in injecteren of onderkappen.

Dringt water door ondergrondse muren, zoals in een kelder, dan is volgens Buildwise meestal een ingrijpende aanpak nodig: soms een waterdichte buitenbekuiping of een drainering, of zelfs beide. Is het ondergrondse metselwerk aan de buitenkant niet bereikbaar, of kan het niet vrijgemaakt worden zonder de standzekerheid in gevaar te brengen, dan kan een binnenbekuiping een oplossing zijn. Wil je de buitenmuren van een bestaande kelder waterdicht maken, dan kan dat volgens het Steunpunt enkel goed via de buitenzijde, waarvoor de grond tegen de muren volledig afgegraven moet worden. Aan het vrijmaken van keldermuren en het uitgraven van een keldervloer begin je volgens het Steunpunt best niet zonder architect of stabiliteitsingenieur. Lees ook kelderdichting en kelderdrainage.

Over elektromagnetische polariteitsomvormers schrijft Buildwise dat hun doeltreffendheid door geen enkele onafhankelijke studie aangetoond werd. Buildwise geeft de voorkeur aan conventionele en gevalideerde behandelingen: injectie, een fysieke barrière, drainage en ventilatie.

Na de behandeling: geduld bij het drogen

Boven het niveau van de ingreep droogt het metselwerk, eronder blijft het volgens Buildwise vochtig. Dat drogen vraagt tijd: een muur van 40 centimeter dik met gemiddeld 10 massaprocent vocht over een hoogte van 1 meter bevat volgens Buildwise ongeveer 70 liter water per strekkende meter. Het verdampen duurt verscheidene maanden bij gunstige omstandigheden, en soms zelfs jaren bij zeer dikke muren met moeilijke drogingsvoorwaarden. Om het drogen te versnellen raadt Buildwise een voldoende en permanente ventilatie aan, met een minimale verwarming tijdens koude periodes.

Bepleisteren of schilderen voordat de muur voldoende droog is, raadt Buildwise ten zeerste af. Bevat de muur een hoge concentratie hygroscopische zouten, dan droogt ze niet volledig uit, zelfs niet na een doeltreffende behandeling tegen opstijgend grondvocht. Hoe je de muur daarna afwerkt, lees je in pleisteren op een vochtige muur.

Bronnen

Deze pagina steunt op de volgende openbare bronnen. De cijfers, uitspraken en prijzen hierboven komen uit deze publicaties.

• Buildwise (WTCB), Gids voor de restauratie van metselwerk, deel 2: opstijgend grondvocht en zouten (2003)
• Vlaamse overheid, Woningpas: Vermijden van opstijgend vocht
• Technische infofiche Bestaande vloeren: inspectie en voorbereidende werken (Steunpunt Duurzaam Bouwen, 2021)
• Technische infofiche Vocht in (kruip)kelders (Steunpunt Duurzaam Bouwen, 2021)
• Buildwise (WTCB), Renovatie van kelders, WTCB-Dossiers 2009/2.18 (2010)
• Buildwise (WTCB), Vergelijking van behandelingen tegen opstijgend grondvocht, WTCB-Contact 2017/4
• Buildwise, Zijn elektromagnetische polariteitsomvormers doeltreffend tegen opstijgend vocht?