Opstijgend vocht (optrekkend vocht): herkennen en behandelen

Opstijgend vocht, ook optrekkend vocht genoemd, is grondwater dat via de muur omhoog trekt. Het komt vooral voor in oudere woningen en vraagt vaak een behandeling van de muur zelf. Schoonmaken of ventileren alleen lost het niet op.

Op deze pagina lees je hoe het ontstaat, hoe je het herkent, welke behandelingen volgens Buildwise, het vroegere WTCB, werken en wat je na de behandeling moet doen.

Hoe ontstaat opstijgend vocht?

Metselwerk, meestal uit baksteen, bevat een netwerk van piepkleine kanaaltjes, de poriën, waardoor water kan bewegen. Buildwise noemt dat capillariteit. Staat zo'n muur in contact met de vochtige grond en is hij er onvoldoende tegen beschermd, dan trekt het grondwater de muur in.

Gebouwen van vóór 1945, volgens Buildwise meer dan een derde van de gebouwen in België, hebben doorgaans geen spouwmuur en geen vochtscherm aan de voet van de muur. Ze worden dan ook het meest getroffen door opstijgend vocht.

Zo herken je opstijgend vocht

• Een donkere, doorlopende vlek die vanaf de vloer tot 1 à 1,5 meter hoog op de muur zit en naar boven toe lichter wordt (Buildwise).
• Schimmelplekken door optrekkend vocht zitten doorgaans op de benedenverdieping, laag op de muur, tot ongeveer een meter hoog (GGD).
• De muur voelt aan de onderkant koud en vochtig aan (GGD).
• Soms zie je zoutuitslag, witte kristallen of poeder op de muur, afbladderende verf of loskomend pleisterwerk (GGD).

Opstijgend vocht gaat volgens Buildwise vaak samen met zouten, vooral in oud metselwerk. Die zouten nemen vocht uit de lucht op en geven zelf vochtvlekken, ook als het opstijgend vocht goed behandeld is. Daarom is het belangrijk ze te onderscheiden. Lees meer in zoutuitslag en salpeter en in het verschil tussen doorslaand en optrekkend vocht.

Welke behandelingen bestaan er?

In zijn technische voorlichting over opstijgend vocht uit 1998 (TV 210, intussen vervangen door TV 252) gaf Buildwise een overzicht van technieken: het vocht blokkeren met een dichtingsmembraan of door vochtafstotende of poriënvullende producten te injecteren, behandelingen die de verdamping bevorderen, waterdicht pleisterwerk, bekuipingen en elektrische of elektromagnetische systemen. Die zijn niet allemaal even doeltreffend.

• Injectie. De meest gebruikelijke methode is volgens Buildwise het injecteren van vochtwerende producten in de muur, wat een barrière tegen opstijgend vocht vormt. Lees hoe dat werkt in muren injecteren.
• Een mechanische barrière, zoals een waterkerend membraan dat in de muur wordt aangebracht. Lees meer in muren onderkappen en injecteren of onderkappen.
• Elektromagnetische toestellen. Hun doeltreffendheid is volgens Buildwise door geen enkele onafhankelijke studie aangetoond. De uitgezonden velden zijn volgens Buildwise miljoenen keren te zwak om de capillariteit in de muur tegen te gaan, en experimenten van het Europese EMERISDA-project en het Britse BRE vonden geen meetbaar effect op de vochtigheid.

Wat zegt onderzoek over injecties?

In het Europese EMERISDA-project vergeleek Buildwise samen met Nederlandse en Italiaanse instituten verschillende behandelingen in historische gebouwen. Na injectie met de geteste siliconenproducten nam het vochtgehalte in het metselwerk gestaag af. Buildwise besluit dat de injectietechnieken die in België vaak worden toegepast doeltreffend zijn, op voorwaarde dat je een goed product kiest en het correct uitvoert.

Er zijn uitzonderingen. In sommige oude muren werd vroeger bitumineus materiaal in de mortel gemengd. Zo'n mortel ziet er donker tot zwart uit en voelt kleverig aan, en daar kan een injectie met siliconenproducten volgens Buildwise ondoeltreffend zijn.

Na de behandeling: geduld en de juiste afwerking

• Laat de muur drogen. Bepleister een geïnjecteerde muur niet meteen. Verlucht en verwarm de ruimte voldoende. Volledig drogen kan enkele maanden tot zelfs enkele jaren duren bij zeer dikke muren (Buildwise).
• Meet voor je afwerkt. Is het vochtgehalte hoger dan 4 massaprocent, laat de muur dan nog verder drogen (Buildwise).
• Let op zouten. Soms is na een geslaagde injectie nog een extra behandeling tegen achtergebleven zouten nodig, om schade aan de nieuwe afwerking zoals pleisterwerk te vermijden. Buildwise noemt een vochtbestendige bescherming die de zouten tegenhoudt, of een voorzetwand, bijvoorbeeld op een noppenmembraan. Over de zouten heen schilderen helpt niet: de vochtvlek komt vroeg of laat terug.

Eerst vocht, dan isoleren

Plan je een energierenovatie, behandel het opstijgend vocht dan eerst. Volgens Buildwise kan isoleren of luchtdicht maken van een vochtig gebouw de situatie verergeren. Vocht in bouwmaterialen verlaagt bovendien hun isolerend vermogen, en het voortdurend drogen kost energie. Het wegnemen van vochtbronnen is bij zo'n renovatie dus een prioriteit.

Wat een behandeling kost, lees je in wat muren injecteren kost. Heb je vocht in de vloer, lees dan optrekkend vocht in de vloer behandelen. Voor de kelder is er opstijgend vocht in de kelder.

Bronnen

Deze gids steunt op de volgende openbare bronnen. Elke concrete aanbeveling hierboven komt uit een van deze publicaties.

• Buildwise (WTCB), Digest nr. 13: Injectie van metselwerk tegen opstijgend vocht (2016)
• Buildwise (WTCB), Vergelijking van behandelingen tegen opstijgend grondvocht, WTCB-Contact 2017/4
• Buildwise, Technische Voorlichting 210 (1998, vervangen door TV 252): Vocht in gebouwen, bijzonderheden van opstijgend vocht
• Buildwise, Technische Voorlichting 252 (2014): Vocht in gebouwen, bijzonderheden van opstijgend vocht
• Buildwise, Zijn elektromagnetische polariteitsomvormers doeltreffend tegen opstijgend vocht?
• Buildwise, Mag men muren die door injectie beschermd werden tegen opstijgend vocht onmiddellijk bepleisteren?
• GGD Leefomgeving (Nederland), Schimmels weghalen en voorkomen