Kelderzwam bestrijden: herkennen, oorzaak en aanpak

De kelderzwam is een houtaantastende schimmel die je onder meer in vochtige kelders en kruipruimtes tegenkomt. Zonder vocht kan hij niet groeien. De belangrijkste stap in de aanpak is dus niet de zwam zelf, maar het vocht. Op deze pagina lees je wat de brochure Schimmels in hout van de Nederlandse Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (2007), die je nu vindt op de site van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) erover schrijft, aangevuld met informatie van het Steunpunt Duurzaam Bouwen en de prijsgids Bouwadviseur.

Hoe herken je kelderzwam?

De RCE-brochure beschrijft de kelderzwam (Coniophora puteana) aan de hand van een kenmerkentabel:

• een vruchtlichaam is zeldzaam, okerkleurig tot olijfbruin;
• de strengen zijn veelal donkerbruin tot zwart, jonge strengen zijn geelachtig, en ze zijn dun;
• hij tast naald- en loofhout aan, in zeer vochtig houtwerk en ook op metselwerk;
• het verschil met de huiszwam: bruine strengen en geen adervormige plooien in het vruchtlichaam.

Twijfel je of het om kelderzwam, huiszwam of een andere schimmel gaat, laat het dan ter plaatse bekijken. Gewone schimmel op muren is iets anders: lees daarvoor schimmel in de kelder.

Waarom groeit kelderzwam?

Volgens de RCE-brochure hebben schimmels in hout voldoende water vanaf een houtvochtgehalte van ongeveer 22 procent, en verspreiden ze zich sneller vanaf 26 procent of hoger. Hout dat maar af en toe nat wordt, tasten ze niet aan: het moet langdurig vochtig blijven.

Zo'n hoog vochtgehalte komt volgens de brochure alleen voor bij fouten in de bouw of gebrekkig onderhoud, zoals slechte ventilatie, een te hoge grondwaterstand, slecht voegwerk of lekkages van daken, goten, leidingen en rioleringen. In kelders kan dat spelen: oude kelders zijn volgens het Steunpunt Duurzaam Bouwen vaak niet waterdicht, hun muren en vloeren kunnen veel vocht doorlaten en de luchtvochtigheid kan er oplopen tot 100 procent. Lees ook vochtige kelder: oorzaak en aanpak.

De aanpak: eerst het vocht

De brochure beschrijft vier stappen in de aanpak van schimmelaantasting. De eerste is ook de belangrijkste:

• Het vochtgehalte verlagen. Het opsporen van vochtproblemen levert volgens de brochure veel meer op dan het opsporen van de laatste restjes schimmel. Vocht komt van buiten, zoals regen- en grondwater, of van binnen, zoals lekkende leidingen en aanhoudende condensatie, en vaak speelt er meer dan één probleem. Lokaliseer ze allemaal en pak hun oorzaken aan.
• Aangetast hout opsporen en vervangen. Bepaal nauwkeurig hoe ver de aantasting reikt. Aangetast hout moet zo veel mogelijk verwijderd worden, vooral bij huiszwam. Bij andere schimmels kan je daarin minder strikt zijn, al blijft er volgens de brochure een zeker risico tot het hout volledig droog is. Neem voor de zekerheid ook een deel van het aangrenzende hout weg: vaak volstaat volgens de brochure een zekerheidsafstand van 30 tot 45 centimeter. Verwijder ook alle zichtbare schimmeldelen op hout en metselwerk, en ander aangetast materiaal zoals bouwafval in kruipruimtes.
• Niet-aangetast hout zo nodig beschermen. In de meeste gevallen zijn volgens de brochure geen verdere maatregelen nodig. Enkel vochtig hout dat niet snel genoeg kan drogen, behandel je met een bestrijdingsmiddel, dan liefst tot in de diepte, zoals door injectie.
• Preventie. Door regelmatig kleine onderhoudsgebreken op te sporen en te herstellen, kan je volgens de brochure vochtproblemen verhelpen nog voor schimmels zich ontwikkelen.

Over bestrijdingsmiddelen is de brochure kritisch: het is onmogelijk om een constructie daarmee volledig te ontsmetten, en vrijwel al het besproeide hout valt bij vochtproblemen toch aan schimmels ten prooi. Bestrijdingsmiddelen kunnen volgens de RCE wel in tweede instantie een rol spelen, om tijd te winnen bij hout dat niet snel genoeg kan drogen.

Droogt het hout onder ongeveer 22 procent, dan stopt de groei. Kelderzwam en huiszwam kunnen volgens de brochure wel een jaar overleven, of veel langer in koele ruimtes zoals kelders. Stijgt het vochtgehalte in die periode opnieuw, dan groeien ze verder.

Kelder en kruipruimte droog houden

Volgens het Steunpunt Duurzaam Bouwen moet je elke ruimte in huis ventileren, ook de kelder. Zonder ventilatie krijg je een permanent hoog vochtgehalte, met condensatie, schimmelvorming en houtrot als gevolg. Een kelder buiten het beschermd volume ventileer je afzonderlijk van de woning, rechtstreeks met buitenlucht. Meer in kelder ventileren en vocht in de kruipruimte oplossen.

Wat kost kelderzwam bestrijden?

Bouwadviseur noemt voor de bestrijding van kelderzwam in een vroeg stadium € 2.500 tot € 3.500, en voor een behandeling in een later stadium € 6.000 tot € 10.000. Dat zijn volgens Bouwadviseur gemiddelde prijzen die per vochtexpert kunnen verschillen. De prijs hangt volgens Bouwadviseur af van de ernst, de omvang, de arbeidskosten en de oorzaak van het vochtprobleem. Lees ook kostprijs kelderdichting.

Zelf bestrijden raadt Bouwadviseur af: je moet de schimmel overal nauwkeurig wegnemen en het vochtprobleem aanpakken, en je hebt beschermende kledij en maskers nodig omdat sporen op je huid en in je longen kunnen terechtkomen.

Bronnen

Deze pagina steunt op de volgende openbare bronnen. De cijfers, uitspraken en prijzen hierboven komen uit deze publicaties.

• Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM), Schimmels in hout (brochure Techniek 21, 2e druk, 2007), via de site van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
• Technische infofiche Vocht in (kruip)kelders (Steunpunt Duurzaam Bouwen, 2021)
• Bouwadviseur, Kelderzwam: hoe herkennen en bestrijden?