Scheuren in de muur en vocht: oorzaak zoeken, opvolgen en herstellen

Scheuren en regendoorslag

Regendoorslag komt volgens Buildwise vooral voor bij massieve buitenmuren. De kans erop hangt onder meer af van de blootstelling van de gevel aan slagregen, het gevelmateriaal, de helling van de muur en de toestand van het metselwerk, in het bijzonder het aantal, de lengte, de diepte en de opening van de scheuren. Beschadigd of verweerd voegwerk doet de kans op regendoorslag toenemen. Vooral naar het zuiden, zuidwesten en westen gerichte gevels worden volgens Buildwise zeer sterk belast door slagregen. Meer over dit soort vocht lees je in doorslaand vocht.

Eerst de oorzaak zoeken

Scheuren kunnen het gevolg zijn van bewegingen van de fundering. Bij bestaande gebouwen kunnen volgens Buildwise onder meer een verlaging van de grondwaterstand, uitgravingen in de buurt en het krimpen of kruipen van de grond zulke vervormingen veroorzaken. Bouwadviseur raadt bij scheuren in een gevel aan te onderzoeken wat de oorzaak is, omdat het misschien nodig is de fundering te verstevigen om nieuwe problemen te voorkomen.

Ook in kelders is voorzichtigheid geboden als de muren duidelijke scheuren vertonen: zoek volgens Buildwise de oorzaak en controleer hoe de scheuren evolueren. Gewoonlijk hebben zulke scheuren in kelders volgens Buildwise een eerder onschuldig karakter, bijvoorbeeld door gestabiliseerde bewegingen. Bij scheuren die schijnbaar blijven evolueren, kan het raadzaam zijn ze op te volgen met een meetinstrument.

Scheuren door droogte

Plastische gronden, in het bijzonder kleigronden, zwellen of krimpen volgens Buildwise als hun watergehalte verandert. Die bewegingen leiden regelmatig tot scheurvorming in ondiep gefundeerde gebouwen. Buildwise verwacht dat meer en hevigere droogteperiodes het risico op schade aan funderingen in plastische gronden verhogen. Voor het ontwerp van funderingen raadt Buildwise bij vegetatie aan funderingen in zulke gronden op minstens 1,5 meter diepte te laten aanzetten, een waarde die door de klimaatverandering waarschijnlijk naar boven bijgesteld moet worden.

Hoe wordt een scheur gemeten?

Scheuren vanaf enkele honderdsten van een millimeter zijn volgens Buildwise met het blote oog te zien. Om de breedte te meten, beschrijft Buildwise deze hulpmiddelen:

Eén meting is volgens Buildwise wel maar een momentopname, en zegt niets over hoe de scheur in de muur verloopt. Om te beoordelen of een scheur op een probleem met de stabiliteit wijst, moet volgens Buildwise nagegaan worden of de scheurbreedte gemiddeld stabiel blijft of steeds wijder wordt. In de restauratiegids, die over historische gebouwen gaat, laat Buildwise de eerste beoordeling van de standzekerheid uitvoeren door een deskundige terzake, om de kans op vergissingen zo klein mogelijk te houden.

Beweegt de scheur nog?

Scheurbewegingen zijn volgens Buildwise meestal vrij beperkt, en de gewone meetmethodes zijn niet nauwkeurig genoeg om kleine veranderingen te zien. De evolutie van een scheurbreedte wordt volgens Buildwise wel in belangrijke mate beïnvloed door het klimaat. Daarom registreert men tijdens de monitoring ook de omgevings- en oppervlaktetemperatuur, en enkel door lang genoeg te meten, kunnen dag-en-nachtinvloeden en seizoensgebonden effecten eruit gefilterd worden. Buildwise beschrijft drie manieren om een scheur op te volgen:

• Getuigestrip: een strip uit pleister, mortel of glas over de scheur, die barst als de scheur beweegt. Eenvoudig, maar het toont alleen of er beweging is, niet hoeveel, wanneer of hoe snel.
• Nonius: een scheurmeter uit twee delen, elk vastgemaakt aan een kant van de scheur. Hoe ver ze ten opzichte van elkaar verschuiven, toont hoe sterk de scheur beweegt.
• Mechanische rek- of verplaatsingsmeter: meet de opening van de scheur tussen vaste meetpunten, binnen of buiten.

Hoe wordt een scheur hersteld?

In de restauratiegids beschrijft Buildwise het injecteren van scheuren als onderdeel van versterkingswerken aan een constructie. Zeer fijne scheuren worden niet geïnjecteerd; meestal injecteert men zodra de scheur aan het oppervlak minstens enkele tienden van een millimeter breed is. Als eerste benadering geeft Buildwise deze richtwaarden:

Strikte richtlijnen bestaan er volgens Buildwise niet, omdat de breedte van een scheur van plaats tot plaats en in de diepte verschilt. Niet alle scheuren hoeven geïnjecteerd te worden: men onderzoekt best eerst in hoeverre de scheurbreedte evolueert. Wordt de scheurbreedte sterk beïnvloed door dag-en-nachtinvloeden en seizoensgebonden effecten, dan is injectie volgens Buildwise meestal niet zinvol en kan de scheur vaak beter onbehandeld blijven of afgedicht worden met een soepele voegkit. Moeten er ter plaatse van de scheur trekspanningen opgenomen worden, dan volstaat een injectie alleen niet en moet het metselwerk er versterkt worden met metalen ankerstaven. Het effect van injectie op de globale standzekerheid is volgens Buildwise meestal beperkt. Bij scheuren in een gevel noemt Bouwadviseur het vervangen van de bakstenen en eventueel de voegen. Lees ook voegwerk herstellen tegen vocht.

Scheuren en een waterwerende behandeling

Wie na het herstel een waterwerende behandeling overweegt, moet volgens Buildwise rekening houden met de scheuren. Waterwerende middelen vullen geen poriën, holten of scheuren op. Zijn er veel scheuren met een opening van meer dan 0,3 mm, die met het blote oog zichtbaar zijn, dan neemt de doeltreffendheid van de behandeling af en kan er via diepe scheuren regendoorslag ontstaan. In uitzonderlijke gevallen kan het resultaat volgens Buildwise zelfs ronduit slecht zijn, omdat het water dat van de behandelde delen afloopt, langs de plaatselijke openingen in het metselwerk kan dringen en daar langzamer verdwijnt. Meer daarover lees je in gevelimpregneermiddel kiezen.

Bronnen

Deze pagina steunt op de volgende openbare bronnen. De cijfers en uitspraken hierboven komen uit deze publicaties.

• WTCB (Buildwise), Gids voor de restauratie van metselwerk, deel 1: standzekerheid, procedures 2, 10, 23 en 35 (2002)
• Buildwise (WTCB), Gids voor de restauratie van metselwerk, deel 2: opstijgend grondvocht en zouten (2003)
• Buildwise (WTCB), Gids voor de restauratie van metselwerk, deel 5: gevelafwerking en gevelbescherming (2008)
• Buildwise (WTCB), Renovatie van kelders, WTCB-Dossiers 2009/2.18 (2010)
• Buildwise, Scheurvorming in gebouwen door het krimpen of zwellen van plastische gronden, artikel 2018/3.2 (samenvatting)
• WTCB, Opgelet voor grondbewegingen en de eruit voortvloeiende vervormingen, WTCB-Contact 2019/3
• Buildwise Magazine 92, Aanpassing van gebouwen aan de klimaatverandering (2024)
• Bouwadviseur, Gevelwerken