Huiszwam herkennen en aanpakken: eerst het vocht

Hoe herken je huiszwam?

De RCE-brochure beschrijft de huiszwam zo:

• Vruchtlichaam: roestbruin tot bruin-zwart met een witte rand, een vlezige plaatvorm met adervormige plooien en ondiepe poriën, soms ook in consolevorm. Vrijgekomen sporen vormen roestbruine stoflagen.
• Schimmelweefsel op het hout: glanzend wit tot grijs, zijdeachtig, soms ook witte vlokken, vaak met gele of wijnrode vlekken.
• Strengen: wit tot donkergrijs en dik, tot 8 millimeter. Droge strengen zijn broos.
• Plaats: houtwerk in of tegen vochtig metselwerk, vaak ook op en in het metselwerk zelf.

Veel schimmels lijken volgens de brochure op elkaar, en een betrouwbare bepaling van de soort vraagt kennis en ervaring. De kelderzwam heeft bijvoorbeeld bruine strengen en geen adervormige plooien in het vruchtlichaam. Ook Pyronema domesticum en inktzwammen lijken sterk op de huiszwam; die groeien vaak op zeer vochtig muur- of pleisterwerk. Oppervlakteschimmels, die je kent van vochtige badkamers, groeien ook op hout maar tasten het niet aan. Meer over de kelderzwam lees je in kelderzwam bestrijden.

Waarom de soort ertoe doet

Welke schimmel het is, is volgens de brochure maar in één opzicht belangrijk: de huiszwam vraagt bijzondere maatregelen. Twee dingen maken hem anders dan andere houtzwammen:

• Hij groeit door vochtige muren en pleisters heen. Andere schimmels doen dat niet, die groeien er hooguit overheen. Vanuit een houten bouwdeel kan de huiszwam zich volgens de brochure over twee tot drie meter in vochtig metselwerk verspreiden, soms nog verder. Hij voedt zich daarbij niet met het metselwerk, alleen met cellulosehoudend materiaal zoals hout.
• Hij verspreidt zich verder van de vochtbron. De huiszwam kan zich snel en onopvallend verspreiden door verscholen, langdurig vochtige of slecht geventileerde delen: achter dichte betimmeringen, achter vochtig pleisterwerk, onder plankenvloeren en in kelders en kruipruimtes met weinig ventilatie.

Geen droge rot zonder vocht

De naam droge rot doet vermoeden dat de huiszwam droog hout aantast. Dat klopt volgens de brochure niet. De huiszwam kan wel vocht van natte naar droge plekken verplaatsen, maar niet onbeperkt: in constructies met enige ventilatie lukt hem dat niet. Net als andere houtzwammen heeft hij een houtvochtgehalte van ongeveer 22 procent nodig. Slechts af en toe tast hij plaatselijk hout aan met een vochtgehalte tussen 20 en 22 procent, als hij zich vanuit een veel vochtigere plek verspreidt, vaak in volledig gesloten constructies met stilstaande lucht.

Schimmels groeien volgens de brochure traag bij ongeveer 22 procent houtvocht en verspreiden zich sneller vanaf 26 procent. Onder ongeveer 22 procent stopt de groei. De huiszwam kan zo'n droge periode wel één jaar overleven, of veel langer in koele ruimtes zoals kelders. Wordt het hout in die tijd weer vochtig genoeg, dan groeit hij verder.

Een langdurig zo hoog houtvochtgehalte komt volgens de brochure alleen voor bij bouwfouten of gebrekkig onderhoud, zoals slechte ventilatie, een te hoge grondwaterstand, slecht voegwerk of lekkende daken, goten, leidingen en rioleringen. Lees ook vocht in de kruipruimte oplossen en vocht in de muur door een lek.

De aanpak volgens de RCE-brochure

1. Het vocht wegnemen. Dit is volgens de brochure de eerste en belangrijkste stap, ook bij huiszwam. Spoor alle vochtproblemen op en pak hun oorzaak aan; vaak speelt er meer dan één. Droog daarna de constructie zo snel mogelijk, door te ventileren en bij grotere vochtproblemen constructies een tijd bloot te leggen, bijvoorbeeld door vloerdelen weg te nemen of betimmeringen af te halen. Volg het drogen met een vochtmeter, steeds met hetzelfde type meter op dezelfde plaatsen. Zo'n meter is niet helemaal nauwkeurig, en zouten kunnen in droog hout hoge waarden geven.
2. Aangetast hout opsporen en vervangen. Bepaal nauwkeurig tot waar de aantasting gaat. Aangetast hout verwijder je zo veel mogelijk, en dat is volgens de brochure vooral bij huiszwam belangrijk. Neem ook een deel van het aangrenzende hout weg: vaak volstaat een zekerheidsafstand van 30 tot 45 centimeter. De afstand van 100 centimeter die veel bedrijven hanteren, noemt de brochure vaak zeer schadelijk en in de meeste historische gebouwen overbodig. Herstel bij voorkeur met verduurzaamd hout van dezelfde soort.
3. Niet-aangetast hout zo nodig beschermen. Meestal is dat niet nodig. Enkel hout dat niet snel genoeg kan drogen, zoals balkkoppen in dikke, vochtige muren, behandel je met een bestrijdingsmiddel, liefst diep, zoals door injectie.
4. Preventie. Controleer regelmatig op kleine onderhoudsgebreken en herstel ze, zodat je vochtproblemen ziet voor schimmels zich ontwikkelen.

Wat er extra bij huiszwam komt

• De volledige omvang bepalen. Licht volgens de brochure enkele vloerdelen op of neem betimmeringen gedeeltelijk af, controleer al het hout in of tegen vochtig metselwerk en breid de inspectie uit naar de ruimtes onder, boven en naast de aantasting. De volledige omvang wordt soms pas tijdens de werken duidelijk.
• Niet al het pleisterwerk afkappen. Verwijder het aangetaste pleisterwerk vanuit het midden van de aantasting tot aan de rand, maar niet verder. Rond houtwerk zoals balkkoppen en kozijnen is het volgens de brochure vaak voldoende om dertig centimeter pleister weg te nemen.
• De muur laten drogen. Huiszwam in metselwerk is volgens de brochure niet met bestrijdingsmiddelen te doden, maar sterft snel af als er geen vocht en hout meer is. Droog het metselwerk en besproei het aangetaste oppervlak grondig met een bestrijdingsmiddel, zodat de zwam het nieuwe houtwerk niet aantast en niet verder groeit onder nieuw pleisterwerk. Al het niet-aangetaste hout dat tegen de aangetaste muurzone zit, moet volgens de brochure met een bestrijdingsmiddel beschermd zijn tot het volledig droog is. Drogen muren langzaam, dan zijn er bijkomende maatregelen nodig: verwijder houten onderdelen die niet strikt nodig zijn en in of tegen het vochtige, aangetaste metselwerk zitten, zoals klosjes en pluggen; spoor hout in slecht geventileerde constructies op en verbeter daar de ventilatie; en bescherm al het niet-aangetaste hout, nat of droog, binnen ongeveer vijftig centimeter van de aangetaste, vochtige muurzone met een bestrijdingsmiddel, liefst diep, zoals door injectie. Die afstand kan volgens de brochure variëren met het vochtgehalte van de muur en de verwachte droogtijd.
• Kruipruimtes. Haal al het zand met huiszwam en alle resten hout en ander afval weg en breng schoon zand aan. De bodem besproeien met een bestrijdingsmiddel is volgens de brochure meestal niet nodig.

Wat volgens de brochure niet werkt

• Complete ruimtes besproeien. Een bestrijdingsmiddel dringt maar een tot twee millimeter in het hout. Het kan zelfs averechts werken: onder het besproeide oppervlak groeit een onzichtbare aantasting door.
• Muren verhitten met een verfbrander. De warmte dringt nauwelijks in het metselwerk door, en het is brandgevaarlijk: licht aangetast hout in het metselwerk kan gaan smeulen. Zichtbare schimmeldelen haal je beter weg met een borstel.
• Grote muurvlakken injecteren. Volgens de brochure bereiken de middelen het grootste deel van de huiszwam in historisch metselwerk niet. Injecteren maakt een vochtige muur nog vochtiger en kan zouten in beweging brengen, waardoor de baksteen of het pleisterwerk loskomt of verpoedert.

Een oude of een actieve aantasting?

Bij een gebrek aan vocht sterft een huiszwamaantasting vanzelf af, maar oud schimmelweefsel en oude strengen blijven soms tientallen jaren zitten. De brochure beschrijft een eenvoudige test: stop enkele strengen in een goed afgesloten plastic zakje en leg het op een warme plaats. Blijft er na een tijd condensatie in het zakje uit, dan is er geen activiteit. Is er geen activiteit en is ook de constructie droog, dan gaat er volgens de brochure geen gevaar uit van de oude aantasting en is bestrijding overbodig.

Is hout ernstig aangetast en wil je het toch behouden, bijvoorbeeld om zijn bijzondere historische waarde, dan kan dat volgens de brochure ook bij huiszwam. Behandel het hout dan tot in de diepte met een bestrijdingsmiddel, bevorder de droging zo veel mogelijk en raadpleeg een constructeur als het hout mogelijk constructief verzwakt is.

Bronnen

Deze pagina steunt op de volgende openbare bronnen. De cijfers en uitspraken hierboven komen uit deze publicaties.

• Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM), Schimmels in hout (brochure Techniek 21, 2e druk, 2007), via de site van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed